Twee seconden ritme, vijf ronden bij het Bundesgerichtshof (“BGH”), één tussenstop bij het Bundesverfassungsgericht en twee uitstapjes naar Luxemburg. Op 3 september 2026 zette het BGH er (waarschijnlijk) een punt achter en leverde meteen de eerste grote Duitse toepassing van de pastiche-exceptie af. Sampling van een master kan zijn toegestaan onder de pastiche-regeling en maakt geen inbreuk op de rechten van de fonogrammenproducent.

Waar ging de Kraftwerk-zaak ook alweer over?

Het is inmiddels een klassieker in elke opleiding over sampling, maar de feiten blijven heerlijk absurd in hun eenvoud.

In 1977 zet Kraftwerk op het album Trans Europa Express het nummer “Metall auf Metall” neer: lekker mechanisch en precies wat je van de Düsseldorfse elektronica-pioniers verwacht.

Twintig jaar later duikt producent Moses Pelham (bekend van onder meer Sabrina Setlur) een fragment van precies twee seconden uit die plaat op: een ritmesequentie. Hij vertraagt het lichtjes, knipt het los, en laat het als een oneindige loop de ruggengraat vormen van “Nur mir” (1997), de hit van rapper/zangeres Sabrina Setlur.

Geen toestemming, geen licentie, geen creditvermelding. Ralf Hütter en de andere (voormalige) Kraftwerk-leden waren not amused en stapten in 1999 naar de rechter. Zij claimden dat het simpelweg kopiëren van hun opname, hoe kort ook, hun naburige rechten schond.

Wat volgde was een muziekrechtelijke marathon die inmiddels bekendstaat als “Metall auf Metall I t/m V” (en nu dus eigenlijk VI): een reis langs het Landgericht en Oberlandesgericht Hamburg, vijf keer de Bundesgerichtshof, één keer het Bundesverfassungsgericht en twee keer het Hof van Justitie van de EU. Terwijl Setlur intussen allang vergeten leek, groeide de zaak uit tot hét Europese referentiearrest voor de vraag hoe ver naburige rechten reiken zodra kunstenaars elkaars werk knippen, plakken en lussen en waar de vrijheid van kunst (art. 5 lid 3 Grundgesetz, art. 13 Handvest) daar tegenover staat.

Heel kort: wat vonden de eerdere rechters?

• Hamburgse rechtbanken + BGH (2004–2012): een sample is een sample, hoe kort ook. Zonder toestemming van de producent is elk gebruik een inbreuk — tenzij je het fragment zelf naspeelt in plaats van kopieert.
• Bundesverfassungsgericht (2016): veel te rigide. Kunstvrijheid kan zwaarder wegen dan het economische belang van de producent; de “naspeelbaarheids”-toets van de BGH deugt niet.
• HvJEU (2019) en BGH/OLG Hamburg (2020–2022): een sample mag alleen vrij worden gebruikt als het in gewijzigde, niet-herkenbare vorm verschijnt. Pelhams loop bleef duidelijk herkenbaar, dus (in beginsel) toch inbreuk, in elk geval tot de invoering van de pastiche-exceptie in 2021.
• Check een eerder artikel van mij / ons hierover bij Backstage Legal.

Arrest van het Bundesgerichtshof van 3 september 2026 over sampling

In zaak I ZR 74/22 wijst de BGH het cassatieberoep van Kraftwerk definitief af, en bevestigt daarmee het oordeel van het Oberlandesgericht Hamburg van 28 april 2022. De aanleiding was een tweede prejudiciële ronde: in 2023 legde de BGH het Hof van Justitie de vraag voor wat het begrip “pastiche” nu eigenlijk betekent (art. 5 lid 3 sub k InfoSoc-richtlijn, omgezet in § 51a UrhG).

Hoofdpunten van de sampling-zaak

Voor de liefhebbers van precisie, hier de kern in tien punten:

1. Kraftwerk verliest definitief. De cassatie wordt ongegrond verklaard. Na 27 jaar procederen blijft het oordeel van het OLG Hamburg (2022) overeind: geen verbod, geen aanvullende schadevergoeding voor de periode na 2021.
2. De inbreuk zelf staat vast. Het overnemen van de tweeseconden-loop is en blijft een inbreuk op de reproductie- en verspreidingsrechten van de producenten en uitvoerenden. Dat punt is na eerdere procesrondes niet meer in geschil.
3. Maar het is gerechtvaardigd gebruik. De sample valt onder de pastiche-exceptie, die sinds 7 juni 2021 naast parodie en karikatuur ook pastiche als toegestaan gebruik erkent.
4. De BGH volgt Luxemburg op de voet. De uitleg sluit direct aan bij het HvJEU-arrest C-590/23 van 14 april 2026 over wat “pastiche” in de InfoSoc-richtlijn betekent.
5. Pastiche-definitie: een creatie die een bestaand werk oproept, met waarneembare verschillen ten opzichte daarvan, en die gebruikmaakt van beschermde, karakteristieke elementen van dat werk.
6. Er moet een “artistieke dialoog” herkenbaar zijn. Maar, die mag van alles zijn: stijlimitatie, eerbetoon (“tribute”), of een humoristisch of kritisch statement.
7. Geen inhoudelijk commentaar op het origineel vereist. Anders dan bij parodie hoeft pastiche niets te zeggen óver het gesamplede werk zelf. Sampling als eerbetoon of stijlmiddel binnen de hiphop-cultuur volstaat.
8. De maatstaf ligt bewust laag: voldoende is dat het pastiche-karakter herkenbaar is voor iemand die het origineel kent — niet voor het brede publiek in het algemeen.
9. Toegepast op “Nur mir”: de manier waarop Pelham de riff gebruikte – geloopt, licht vertraagd, als ritmisch fundament van een nieuw nummer – levert volgens de (in stand gelaten) feitelijke vaststellingen van het OLG een herkenbare pastiche op.
10. Geen vergoeding, geen licentieplicht. Voor gebruik ná 7 juni 2021 hoeft niet te worden betaald of gelicentieerd. De pastiche-exceptie is een wettelijke beperking van het exclusieve recht, geen vergoedingsregeling.
11. Geen terugwerkende kracht. Voor het gebruik vóór 7 juni 2021 blijft de eerder vastgestelde inbreuk, met bijbehorende schadevergoeding, gewoon overeind. De pastiche-exceptie redt Pelham niet met terugwerkende kracht.

Wat is nou precies een pastiche?

Een pastiche is in de Auteurswet een van de wettelijke uitzonderingen op het auteursrecht, geregeld in artikel 18b Auteurswet. Artikel 18b Aw bepaalt dat het gebruik van een pastiche geen inbreuk op het auteursrecht oplevert. De bepaling geeft zelf geen uitputtende definitie van wat een pastiche is, maar in de rechtspraak en literatuur komt het volgende naar voren. De pastiche wordt vaak samen genoemd met twee verwante exceptie-vormen:

• Parodie – een imitatie met een humoristisch, kritisch of spottend element
• Karikatuur – een overdreven, vervormde weergave, vaak met satirisch doel

ECS-advies

De European Copyright Society omschrijft een pastiche in haar advies over de kwestie als volgt:

• The meaning of pastiche cannot be understood as a mere imitation of an artistic style and it need not entail an explicit interaction with the original work.

• The presence of humour or mockery is not a necessary requirement for the application of the pastiche exception.

• Also, the expression resulting from the exercise of the pastiche exception need not itself be an original work.

• Finally, the intention of the user to create pastiche plays no role in the review of the legality of any given use.

• At the same time, legitimate forms of pastiche need to have their own features that are distinguishable from the copyrighted expression in pre-existing works used as source materials.

Het Bundesgerichtshof omschrijft het in haar arrest dan ook als volgt:

“The exception for “pastiche” does not have a catch-all nature but covers creations which evoke one or more existing works, while being noticeably different from them, and which use, including by means of sampling, some of those works’ characteristic elements protected by copyright, in order to engage with those works in an artistic or creative dialogue that is recognisable as such. This can take different forms, in particular the form of an overt stylistic imitation of those works, of a tribute to them or of humorous or critical engagement with them. In order for use to be “for the purpose” of pastiche, within the meaning of section 51a sentence 1 UrhG, it is sufficient that the “pastiche” nature be recognisable for a person who is familiar with the existing work from which the elements have been borrowed.”

Sampling- en remixcultuur

Voor de sampling- en remixcultuur is dit een behoorlijk fundamentele uitspraak. Het is de eerste keer dat een hoogste rechter binnen de EU concreet invult wanneer sampling als “pastiche” door de beugel kan. Dus los van parodie of karikatuur. Omdat het onderliggende begrip Unierechtelijk is uitgelegd door het HvJEU, werkt deze lijn ook door buiten Duitsland. Dus ook in Nederland, waar de pastiche-exceptie sinds de DSM-implementatie eveneens is opgenomen (art. 18b Aw, naast parodie en karikatuur).

Ik verwacht dus dat deze uitspraak snel opduikt in Nederlandse literatuur en pleitnota’s zodra er een vergelijkbaar sample- of mash-up-geschil langskomt. Als iemand dat nog aandurft… Voor CV De Kapotte Kachels is dat net te laat misschien.

Voor Kraftwerk zelf is het bittere ironie. Een band die zelf altijd de herhaling, de loop en het mechanische tot kunstvorm verhief, verliest uiteindelijk van een rechter die diezelfde herhaling erkent als een geldige artistieke taal op zich.

Wat betekent deze uitspraak voor de muziekindustrie?

Voor de industrie is dit vooral een verschuiving van bewijslast. Waar producers voorheen bijna elk fragment preventief moesten clearen, moeten rechthebbenden straks wellicht gaan aantonen dat er géén pastiche-karakter is. Dat komt in plaats van dat gebruikers vooraf toestemming regelen.

Tegelijk blijft de exceptie smal. Ze geldt alleen voor gebruik ná 7 juni 2021, vereist een herkenbare “artistieke dialoog”, en raakt alleen de naburige rechten van producenten/uitvoerenden. Dit gaat dus niet over de onderliggende compositie. Labels/platenmaatschappijen zullen hun clearance-beleid en contracten (royalty’s, garanties en vrijwaringen) hierop vast wel wat gaan aanpassen. Hulp nodig daarbij? Laat maar even weten.

3 tips voor masterrechthebbenden

• Documenteer je masters en herkenbare kenmerken goed. Hoe specifieker je kunt aantonen dat een fragment “jouw” karakteristieke element is, hoe sterker je positie bij een pastiche-discussie. Die draait immers om herkenbaarheid voor de kenner.
• Zet een pastiche-/parodieclausule in je contracten en licenties. Regel vooraf hoe met dit soort gebruik wordt omgegaan (bijv. meldingsplicht, credit, opt-out) in plaats van achteraf te moeten procederen.
• Monitor actief, maar ‘pick your battles’. Ga niet elk kort sample-gebruik na; focus handhaving op gevallen zonder herkenbare artistieke meerwaarde. Daar gaat de pastiche-exceptie waarschijnlijk niet voor op.

3 tips voor producers die samples gebruiken

• Bouw de “artistieke dialoog” zichtbaar in je werk. Een loop die puur functioneel is, staat zwakker dan gebruik dat aantoonbaar refereert, eert of ironiseert. Leg dus je creatieve keuze desnoods vast (notities, releases, interviews).
• Let op de datumgrens. De pastiche-exceptie werkt niet met terugwerkende kracht. Voor gebruik van vóór 7 juni 2021 biedt dit arrest geen bescherming, dus oudere releases blijven risicovol.
• Ga niet blind op deze uitspraak varen. Pastiche is geen vrijbrief. De drempel (“herkenbaar voor wie het origineel kent”) is subjectief en wordt per geval getoetst. Voor commercieel risicovolle releases blijft vooraf clearen vaak nog de veiligste route.

Let wel: de pastiche-regeling is geen vrijbrief om onbeperkt te gaan samplen en nooit meer iets te hoeven clearen. Het is een exceptie op een exclusief recht en daar gaat altijd een feitelijke toets en belangenafweging aan vooraf. Wil je daar hulp bij? Laat het mij weten.

Meer weten over sampling?

Lees hier het persbericht van het Bundesgerichtshof. Wil je meer weten? Check onze artikelen over interpolaties en sampling op DanceAdvocaat.nl en BackstageLegal.nl of neem direct contact op.